وب نوشت پارسا

خبرنگاری تحقیقی در جست و جوی زوایای پنهان

نویسنده: سیدتقی کمالی

در حوزه خبرنگاری تحقیقی، خبرنگار جست و جوگری است که با کنکاش در عرصه جذب و دریافت خبر از کلیه قریحه های ذاتی و امکانات موجود بهره جسته و می کوشد در کنه مطلب وارد شده و نقاط تاریک و کور مسئله را واضح و روشن نماید. اصولاً خبرنگاری صحیح و قاعده مند باید مبتنی بر روش تحقیق و قدرت ابهام زدایی و بررسی همه جانبه موضوعات و سوژه های خبری باشد تا میزان صحت مطالب بالا رفته، واقعیت ها به روشنی بیان شود و مخاطبان به خوبی از چند و چون مسئله آگاهی یابند.

بدین شکل رسالت اصیل خبرنگاری به خوبی انجام پذیرفته و خبرنگار و رسانه مربوط یاری رسان توسعه و پیشرفت حوزه های مورد نظر و در نهایت تقویت بنیه و منافع ملی خواهند بود.

در بررسی وقایع خبری در خبرنگاری تحقیقی برای عناصر چرا و چگونه باید اهمیت بسیاری قایل شد اما باید دانست وارد شدن این عناصر نیازمند قلم فرسایی در این خصوص نیست زیرا که خبرنگار می کوشد تا این عناصر در ذهن مخاطب نمود یابد.

درابتدای این مقاله لازم است بدانیم که خبر چیست؟ خبرنگار کیست؟ و خبرنگاری تحقیقی به چه نوع از فعالیت خبری اطلاق می شود؟

در خبر واقعیت، جذابیت و خواننده از اهمیت ویژه ای برخوردارند و همین سه عنصر هستند که دقت در خبرگیری و خبررسانی را بالا می برند. برای آن که واقعیت انتقال یابد باید به درستی و دقت در جذب و تهیه خبر بیش از پیش تأکید کرد.  برای جذاب شدن مطلب لازم است جوانب مسئله را مدنظر قرار داد و خبرنگار حقیقت یابی کند و محققی باشد که صرفاً به حادث شدن واقعه و ایجاد یک رویداد بسنده نکند و ریشه یابی ، موقعیت سنجی و بررسی افکار و عقاید را در اولویت قرار داده و نگاه به ابعاد پیرامونی مسئله داشته باشد.

خبرنگاری که اصل تحقیق را محور کار خود قرار می دهد خود دقیقاً ناظر بر رویداد و اصل خبر است و تمامی اشخاص، مکان ها، افراد و عوامل مکمل را در کنار هم قرار می دهد تا با ادراک صحیح از ارتباط بین فردی و سایر رویداد ها زوایای پنهان را دریابد و اصل عینیت بخشی به خبر را استحکام بخشد. علاوه بر آن اطلاعات دقیق تری را در اختیار خواننده جویای حقیقت قرار دهد و ضمن بیان خبر او را با پیچیدگی و اغماض روبرو نسازد تا نه تنها خبر از صراحت ویژه ای بر خوردار گردد که خواننده را نیز مشتاق نماید.

خبرنگار کسی است که شم خبری دارد، کنجکاو و جست و جو گر است و نسبت به همه اتفاقات، افراد و روابط بین آن ها حساس و پیگیر است. همین کنجکاوی است که خبرنگار را در برخورد با سوژه  یاریگر می شود و او را وا می دارد تا مسایل را از دریچه تحقیق و تفکر بنگرد و هر اندازه  این حس بتواند خبرنگار را با مسئله درگیر کند توانسته ایم در دستیابی به خبرنگاری تحقیقی موفق تر باشیم.

بنابراین می توان به این موضوع اشاره کرد که یک خبرنگار تحقیقی به دنبال چالش ها می گردد و سطحی نگر نیست و با تمام سعی خود به وارد ساختن مردم، شاهدان عینی، کارشناسان، مسئولان و طرف های سوژه خبری در تهیه خبر اهتمام می ورزد تا واقعیت را به خوبی متجلی سازد.

یک خبرنگار تحقیقی ضمن ایجاد چالش و درگیر ساختن عوامل حادثه برای دریافت اطلاعات دقیق تر مطالعات جامعی را در قالب موضوع مورد نظر انجام   می دهد و مشاهدات خود را سازمان داده و نگاهی عمیق و اندیشه ای ژرف را رهنمون تهیه و تنظیم خبر می نماید.

خبرنگار تحقیقی در پرورش سوژه از توان بسیاری برخوردار است. چنین خبرنگاری قدرت تفکر بالایی دارد و در تمیز دادن به مسایل و ایجاد ارتباط بین آن ها مستعد است و از قدرت ادراک و حواس خود به خوبی بهره می گیرد تا در نهایت اطلاعات را به طور کامل دریافت نموده  و در انعکاس آن موفق باشد.

در حوزه خبرنگاری تحقیقی، خبرنگار تحلیلگر نیست و یا تفسیر به رأی ندارد، صادقانه و با صراحت مسائل را آشکار و بازگو می نماید. چنین خبرنگاری جست و جو گر به تمام معنا است و از این که به حقیقت دست می یابد، خرسند بوده و حداقل نتیجه خبر تولیدی وی برخورد واقع بینانه با رویدادها است که در غایت آن چشم اندازی توسعه آفرین در موضوعات مرتبط با خبر اعم از سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و … رقم می خورد.

خبرنگار تحقیقی صرفاً کسی نیست که تنها با اصول تهیه و تنظیم خبر آشنا باشد. او جست و جو گری است عالم به موضوع که قدرت تحقیق و ایجاد قیاس و استدلال را در خود بارور ساخته است.

در خبرنگاری تحقیقی، شرایط وقوع خبر و خط سیر آن تبیین می شود تا خواننده در قالب خبر علت بروز واقعه را تا حدی تشخیص دهد ضمن آن که به اصل خبر آسیب نرسد. خبرنگاری که طی  کندوکاو خود و بنابر مشاهدات و اطلاعات در می یابد یک رویداد پیش آمده مرتبط با مسأله آپارتاید و تبعیض است  آن را در لوای خبر بیان می دارد و یا حوادثی که در اثر مشکلات اقتصادی پدیدار می شوند و علت وقوعشان برای مسئولان و مردم مورد توجه است را از زوایای مختلف می نگرد پس علت یابی و سنجش و تبیین مسئله در این گونه شیوه خبر رسانی کاملا کلیدی است.

خبرنگار تحقیقی اهداف بلند پایه در سر دارد و سطحی نگر نیست ولی باید اذعان داشت خبرنگاری که قلم زدن در راستای روزنامه نگاری توسعه را برگزیده سودا طلب هم نیست و نمی خواهد منجر به ایجاد آسیب در جامعه شود و یا سلامت اجتماعی را برهم زند بلکه می خواهد بستر رشد و بالندگی جامعه را فراهم سازد و قطعاً نیل به اهداف متعالی را در محوریت اطلاع رسانی قرار داده است. 

محصول خبرنگاری تحقیقی خبرهایی است که علاوه بر آن که از کلیه ارزش های خبری می تواند متأثر باشد اما پایه آن موشکافانه است تا یار و مددکار اجتماع باشد و منجر به پویایی و رفع معضلات گردد.

خبرنگار تحقیقی نمی گذارد خواننده سردرگم باشد و یا اینکه صرفاً تحت تأثیر یک سری آمار و ارقام و شگفتی و اعجاب قرار گیرد او می کوشد تا علاوه بر آن که روحیه پرسشگری مخاطب را ارضا می کند او را هدایت نماید تا خواننده ای پر نشاط باشد و گستره دید مخاطب فعال و باز گردد. این نکته را نیز باید در نظر داشت که هرچه از لحاظ زمانی رو به جلو می رویم با خوانندگانی با سطح علمی و تجربه ای بالاتری روبرو می شویم که خواهان اخبار سطح بالا، روشن و نافذ هستند. همین مسئله جایگاه تحقیق و کاوش را در حرفه خطیر روزنامه نگاری بیش از پیش نمایان می سازد.

در خبرنگاری تحقیقی داشتن تخصص یک ضرورت است. همان طور که قبلاً اشاره رفت خبرنگار باید عالم به موضوع باشد، بنابراین داشتن تخصص در حوزه مربوط به غایت از جایگاهی والا برخوردار است و باید به کسب دانش و آگاهی در زمینه موردنظر اهتمام داشت تا بتوان یک خبرنگار تحقیقی خوب شد. روزنامه نگاری امروزی برای بقای خود نیازمند خبرنگاران متخصص است که با احاطه به مسایل و محورهای مرتبط با وقایع خبری بتوانند اخبار جامع را به استحضار مخاطبان برسانند.

خبرنگارتحقیقی دستیابی به اطلاعات را مبنای کار خود قرار می دهد و از هر شیوه ای برای کسب اطلاعات بیشتر و تکمیلی استفاده می کند تا به بار علمی خود افزوده و با آگاهی اکتسابی و ابتکار عمل نقاط کور و تاریک سوژه های خبری را کشف نماید.

بهره مندی از نشریات و کتب، جلسات و نشست ها، فیلم ها و تصاویر و روبرو شدن با طرف های اصلی حادثه یا خبر، شاهدان عینی و همچنین مطلعان و صاحب نظران در نیل به اطلاعات جامع و مفید ضروری است.

در ادامه لازم است در آشکار شدن ویژگی های روزنامه نگاری نوین به برخی از نظریات پیشین اشاره داشته باشیم.

همان طور که تشریح شد خبرنگاری تحقیقی می کوشد تا پیچیدگی و ابهام را از خبر دور سازد تا به حقیقت برسد اما والتر لیپمن میان خبر و حقیقت تمایز قایل می شود و می گوید:” اخبار انعکاس موقعیت های اجتماعی نیستند، بلکه گزارش جنبه های مطرح شده در جامعه اند. اخبار به مسایلی می پردازند که فوری و تازه و الزاما پیچیده و مبهم باشند.” (1)

شاید بتوانیم نظر لیپمن را مربوط به دوران سابق فعالیت روزنامه نگاری بدانیم که صرفاً به انتشار خبر و برانگیختن حس مخاطب در وقوع رویداد پرداخته می شد خصوصاً رویدادهای منفی و درگیری های افراد خاص که معمولاً پررنگ می شدند. اما با ورود به هزاره جدید و قدرت ادراک و استنباط مخاطبان و توسعه فن آوری ها و تجهیر شدن جوامع و گسترش تکنیک های پیشرفته روزنامه نگاری، نباید حقیقت را از خبر جدا نمود بلکه باید خبر را برای نیل به حقیقت و روشن شدن زوایای پنهان محسوب کرد، زیرا امروزه نگاه به خبر تنها برای تفنن و یا درگیری ذهنی  نیست که گروه های اجتماعی را مشغول موضوعاتی نماید که (( الزاما پیچیده و مبهم )) باشند.

دنیای امروز ملزم است به سمت روزنامه نگاری نوین و خبرنگاری تحقیقی روی آورد تا روند توسعه پایدار در همراهی رسانه و مدیریت های راهبردی و کارآمد تکامل یابد.

اخبار تحقیقی دارای جهت گیری نیز هستند و این به معنای دخالت در اصل خبر و نقض بی طرفی نیست. هربرت گانز با این نظر موافق بوده  و معتقد است که جهت گیری در اخبار امری درست است به شرط آن که با معیار های (( عاری از هرگونه طرفداری )) سبک و سنگین شوند و از آن جا که چنین معیارهایی نیز مطلق نیستند راه حل برای این مشکل استفاده از دیدگاه های مختلف به عنوان ابزار کار است. به این معنی که با استفاده از این دیدگاه های گوناگون، نظرهای جهت دار یکدیگر را  نفی کرده و این روش معیاری برای سبک و سنگین کردن یک خبر است. (2)

بنابراین دوره پیش رو ما را به سمت و سوی ابهام زدایی و کشف زوایای پنهان  و نیل به حقیقت رهنمون می شود، زیرا که اخبار تنها منجر به افزایش ابهام و پیچیدگی نمی شوند و خبرنگاری تحقیقی تنها چاره گذر از این تنگنا است.

(1) و (2)((خبر و تهیه خبر)). رالف. نگرین، ترجمه فرانک پیروزفر، رسانه، سال2،ش4 (زمستان1370)